brahm GULU


erefxan Cizr heval dostek min kevn e. Min erefxan Cizr, li cwarn dr, min li Kurdistan w li Erupay Swd me bi hev re xebata siyas rxistin meand. Beriya ku ez w wek exis nas bikim, min ew bi nivsarn w nas kir. Di sala 1979-an de Mehmed Uzun erefxan Cizr ore Blandhadey Ekrem Zrin El oar gelek dostn din bi hev re Kovara Rizgariya Kurdistan amade kirin. Wek t zann ev kovara ji aliy teknk naverok de kovareke gelek hja b. Ev kovara li ser pirsgirkn hem ben Kurdistan radiwestiya bi serok berpirsiyarn Kurdistan re hevpeyvn gelek hja pk anb. Di kovar de li ser mijarn kurdistan herm dinyay gelek nivsarn hja nirxandinn delal hebn.

erefxan Cizr, di Rizgariya Kurdistan de bi nivsar xwe kesek diyar b bi nivsar bi lkolnn xwe perspektfn n pk dikir.

Min, erefxan Cizr, li Baur-Rojavay Kurdistan li bajar Qamiliy exs nas kir. Dema ku min ew exs nas kir, min dt ku ew xwediy andeke herm folklor ye. Di hemendem de henekiy pirsn girng bi gotinn piyan terf zah dike. Xwediy andeke felsefk ya gel e.

erefxan Cizr, di hemendem de xwediy zanyariyeke drok b. W sstema skandinav Swd j, ji nzik de nas dikir. Bi felsefeya klask modern re j eleqeyek hezkirineke w heb. Diyar b ku ew bi ev kapasteya xwe dest bi lkolnan bike nivskar j wek karek amator bimene.

erefxan Cizr, dema ku ez li Swd bm, min dt ku kesek gelek xebatkar piral ye. W hem karn aredariy, hem karn kurdit hem j karn niviskar bi hev re dimeand. W, ji Federasyona Komeleyn Kurdistan li Swd re serokat kir di Kovara Federasyon Berbeng de nivs nivsandin. Ew di xebata xwe de kesek bi disipln hik e. L di cemaata dostan rewenbran de j, henekitiya xwe wek anogerek nan dida. W pirtkn xwe bi kurd tirk nivsandin. Xwaziya ku w hem pirtkn xwe bi kurd binvisandina. Bi tirk nivsandina w, siyek dide ser nivskariya w ya kurd.

W, li ser “Drok Medeniyet/aristaniy” (du cild) “Modela skandnavyay” bi tirk du pirtk nivsandine. W nivsarn xwe yn bi tirk di kovar rojnameyan de di pirtkek de li ser nav “Bize Bir Felsefe Lazim/Ji bona me felsefeyek pwst e”, civandiye. L li cem van pirtkn xwe yn bi tirk, bi kurd du pirtukn din hja nivsandiye. Ev du pirtkn w: “Edebiyata Devk ya Kurd and”; “Raman and” in. Ev du pirtkn w, di karaktera lkoln de ne. Li ser edebiyata devk ya kurd, li ser raman anda kurd lkolnn gelek hja pk civat dike.

*****

erefxan Cizr, demeke dirj e ku li ser ereta Omeriya li ser ereta xwe lkoln dike. Ez j, ji v xebata w agahdar bm. erefxan Cizr ev xebat beriya demek qedand. Ev lkolna w wek pirtkek hat weandin. Ev pirtka w ji aliy komeleyeke Baur-Rojavay Kurdistan li Stenbol hat ap kirin. Pirtk 320 rpel e. Di pirtk de wneyn resn ereta Omeriyan neqa ku ereta Omeriyan l dijn hene.

Pirtka erefxan Cizr ji 13 bean pk t. Ew bean: 1-Pgotin, 2- Dtinn Git, 3- Li ser eran, 4- Cografya Omerya, 5- Ekonomiya Herem, 6- Nasname, 7- alakiyn Kultur, 8- Berberiya Omerya, 9- Syaset liberxwedan, 10- Xebata Parlamenter, 11- Nexeya Malbat, 12- Nifs, 13- Daw ne.

erefxan Cizr demeke dirj e, ku li ser ereta Omeriyan xebat lkoln dike. W, diyar e ku di v lkoln de zehmetiyeke mezin dtiye. Ji bona ev lkolna xwe li gelek deveran geriyaye bi gelek kesan re axevtin kiriye gelek pirtkn li ser Ereta Omeriyan hatine nivsandin, xwendiye. Ez dikarim bibjim ku w ji nve xwe ereta xwe keif kiriye nzik civat bye. Ji bona xwe ji bona civat mmek p xistiye.

Ew dibje ku :”…Di v xebat de min pirtk avkaniyn ku hebn xwendin. Xebatn ku li ser Omerya hatibn kirin Omeriyn ku karibn li ser Omeriya xwed dtin bin, min w dtin ez bi wana re axivim. Ji bona pirtka xwe ez careke din li herema Omeriya geriyam, dever gundn ku min neditibn, min ziyaret kirin. Ez bedar gelek civat ahiyn Omerya bm. Min gelek evbherk bihrandin. Min li gelek kesan guhdar kir. Kesn navdar kal, min dtinn wan girtin. Ez bi rewenbr akademsyanan re peyivm. Min zanebnn wan li bjingan xistin…Ez dikarim bi hsan bjim ku, bedela ku ez gazinan ji tarty bikim, min mmek pxist!...”

*****
T zann ku ji bona civata kurd, eretn Kurdistan lkolnn gelek girng kr tune ne. Em dema ku em fikrek ava dikin siyaset dimenin pir caran gor avderiyn xwe titn zahr tevdigerin. Ev yeka j me tu aiyn mezin dike. Em bi ev rewa nediyar dibin sedem ku neheqiyn mezin bikin ji dervey rastiya kesan, eretan, axan, began, xan, gundiyan kategoriyn din yn civak irove tesptan bikin. erefxan Cizr me ji v kmasiy dr dixe, nerneke taybet ya civak drok pk me dike ji biyanbyna rewenbran re dermanek diyar dike. Dibje ku : “Min xwest ku em bi rastya xwe re tkevin miqabil hevdu, em r bi r bibin, em v rastiy bi gelek hewayan frbibin, bi alkariya v rastiya civata xwe, syaseta xwe kultura xwe nas bikin pit v naskirin j em rabin ser herdu lingn xwe…”

erefxan Cizr ji bona nasandina civat pvaneke gelek girng diyar dike. Ew ji bona bi git naskirina civat, bi hewirdora xwe dest binaskirin gelek girng dibne wusa dibje: “ …. Ji ber ku kurdperwer mafparastin ji derdora mirovan destpdikir. Mirovn ku derdora xwe nizanbana, welat doza xwe j nikaribn ba zanibana. Mirovn ku welat xwe zanbana divab derdora xwe j bizanibin ! Bi gotineke din herem welat li aliy din hevdu timam dikirin bi hem hewayan hevdu xurt dikirin.

“Ji ber wilo j zanebnn herem diviya b li ber avan bihatana raxistin.”

erefxan Cizr armanca xebata xwe j gelek akere diyar dike. Dema ku armanca xwe akere nan dike, derdikeve hol ku qas ji w hatiye xwestiye ku objektf beteref li pirsa er binre rastiya civat derxe hol. Ji bona v j wusa dibje: “…Armanca xebata min ne pesinandin an j ermazarkirina rzana er b. Ji ber ku ez dv rastiya civata xwe ketibm, min dixwest ku mentalta kurdn er fm bikim. Di v tevgirdan de j rasty pve, ji dtinn zanyar pve, ji manfestokirina menalta eran pve tu armanc berjewendyn min exs tunebn.

“Armanc; naskirina civata me b.”

*****

erefxan Cizr, di lkolna xwe de gor xwe j metodeke taybet diyar dike. Metoda ku heta nha ji aliy lkolner nivskarn kurd de hatiye bi kar ann rexne dike. Ew ne ku civat rastiya welt gor titn hatine nivsandin pirtkn hey irove dike. Ew civat gor pvann ilm irove dike, gor civat nernan derdixe hol rastiyan civat dixwaze ku derxe hol. Wan realze bike. Ew li dij dogmatzm derdikeve. Ji bona v j ew metoda lkolna xwe wusa diyar dike: “….Rewenbrn kurdan gelek caran rastiya welt xwe li gora pirtkan rovekirine, ne pirtk li gora rastiy welat xwe. Mirov ku heya wna ji dinyay hebe xwe li gora rastiy tkuz dike. Zanebna li ser civata Kurdistan li ba kurdan nebye tevgereke entellektel, lkolnn bi rk pk nehatine kirin, kurdan xwe di v war de zde neandine. Me bi xwe bi zanebnn gelek hsan hakiriye zanebnn me tu cara tra ku mirov kurd civata xwe ba fahm bike, nekiriye. Bi gotineke din mirov kurd heta nha gelek dogmatk tevgerkirine.”

Ew gor v metod era Omeriyan bi kurt gelek vekir hja terf dike. Devoka Omeriyan tne ber xwendevanan. Ji bona era Omeriyan arewek diyar dike li ser w arewey lkolna xwe fireh kr dike. Ji bona ku ez j li Bakur Kurdistan Baur-Rojavay Kurdistan li Lubnan era Omeriyan ji nzik de nas dikim ji era Omeriyan gelek dost hevaln min y hja j bne, ew terfa erefxan Cizir di derheq era Omeriyan de bi min j objektf rn t. Ew dibje ku: “Ez ba dizanim ku era Omeriyan li Kurdistan binav deng e. Ev rast titek akere ye. Ev ne ten dtina min e. Gelek mirovn navdar wilo gotine. Em dizanin ku ziman Omeriya kurdiyeke paqij e, her iqase bi sedsalan ew girday Mrekya Botan j ma bin, devokan wana dsa hinek xweser e. Li hem devern Kurdistan ev devok bi hsan t naskirin. Devoka Omeryan tevl qelsyn xwe, yek ji devokn Kurdistan y hel paqij e. Ev devok xwed melodye gelek zelal e.”

*****

Dema ku min erefxan Cizir ji nzik de nas kir, w dem min taybetiyeke w ya din dt. Ew govendgerek gelek ba b. Rastiyek heye ku govend di kultura kurd de xwediy ciyek girng e. Pit ku min pirtka erefxan Cizr xwend w dem min tespt kir ku govendgeriya w ji taybetiya era Omeriyan t ye. Ev tenbr govend ahiyn Omeriyan gelek xwe terf dike dibje ku: “Bi ziman kultur ve girday dsa hunermendya tenbr ji ba Omeriya pketiye. Stla tenbra Omeriyan bi tenbra Kurmanc ve girday ye. Ev tenbr ji ardeh perda pk t bi tilyan l dikeve. Bi hunermendya tenbr ve girday gelek babetn govend ahyan li v herm hene. Ji bona mnak em bibjin, govenda xurfan yek bi yek li hem gundn Omerya digere, karaktern mirovn van gundan dibje panaromeyek tpn sosyal li gundn Omerya li ber avan radixine. Wexta ku dengbj di xurfan de dibjin ji sofitiy re Kermet, dehnikin Cibilgiraw, Kevokin Xirb Hec, ji raks re Talat, bi van gotin rastiyan re tpolojya van gundan gelek zelal derdikeve miqabil avn mirovan. Mirov bi hsan dikare bibje ku, sosyologn navdar j nikarin van tpn sosyal wilo bqisr, kemil li gora rastya cvat binav bike…”

*****

erefxan Cizir, hem li ser rola eretan ya neyn hem j li ser rola eretan a ern radiweste. Di v pirs de j objektf e. Nerneke a ya heta nha di derheqa eretan de t meandin serarast dike. Ew neheqiya heta nha li eretan hatiye kirin ji hol radike. Rola eretan di pketina civat de di rxistinbna civat de di tevgera netewey de pk me dike. Kurte-zaheke hja dike bi hostat rola eretan nan dide. Dibje ku: “Mirov dikare v rastiya han dubare bike; li Kurdistan rzana eret him bye kospek mezin li piya yekbna welt him j heta nha hitiye ku civata kurdan li ser koka xwe bibikive. Berberiya nava eran gelek r nedaye ku welat me enerjiya xwe ji bona karn tehav bixebitne. Er bi hevd de ketine ji ber v sedem j neteweyet heta nha li Kurdistan qels maye. Eran tixbn xwe ba derbas nedikirin, nedibn xwed himendiyeke netew.

“Ji aliy din de j ew hebnn ku ziman kultura kurdan parastine j dsa ern kurdan bi xwe bn ! Mirov dikare bi hsan bibje ku ev paradoksa han di jiyana Kurdistan de bye realteyeke siyas drok…”

erefxan Cizir, qiymeteke mezin dide derbasbn dibje ku nkariya derbasbn dibe sedem ku mirov dev ji aiyn xwe ber nede xwe neguherne. Ev tespta erefxan Cizr di v merheley de j, ji bona siyasetvan tkoern Kurdistan riyeke gelek akere guhertxwez nan dide. Ew dibje ku: “…Mirov ibe ji ku hatibe, div mirov rastya xwe qebl bike. Ew ku droka xwe, rastiya xwe, esil fesl xwe nkar bike, ne ji xwe re ne j ji civata xwe re dikare bibe mirovek bikrhat. Ew ku rastiya xwe qebl bike, gava ku pwst be dikare xwe biguherne j. nkarkirin bi xwe re durtiye tyatroyeke xeyal pde dike. Di dawiya nkarkirin de deprasyon heye, eloxwarbn heye, tirtikbn heye weke hebneke kultur xelasbuna mirovan heye. Wek ku t zann hem dar li ser koka xwe n dibin bi xwe re xwezay j xwe dikin !.

“Xweza ye me j p Kurdistan e du ra j dinya bi xwe ye…”

*****

erefxan Cizir, nernn a yn di derheq eran de derdixe hol analz dike. Helwesta rewenbrn kurd di derheq eran de rexne dike. Gor erefxan Cizir rewenbrn kurd xwe diibnin rewenbrn tirk. Ew j encamn gelek a xeter derdixe p. Ew dibje ku: “ Gelek rewenbrn kurdan ku rewenbrn tirkan ji xwe re minak digrin, heta nha j, dev ji teoryn xwe yn ewt li ser ern kurdan bernedane. Di bin nav globalzm modernzmeke gerdn de, di bin nav demokrasiy de, dixwazin hem xerabiya welat xwe bi civata er ve girbidin.

“L mixabin kesn wilo ne globalzm, ne modernzm ne j demokras tucara ba fm nekirine…”

Ji bona v j eran terf zah dike.Dibje ku: “Ji aliy drok de civata eret rxistineke sosyal e di konaqexeke berviav ya drok de derketiy meydan. Civata er, bi hem hebna xwe berhemeke drok ye. Hem civatn dinyay km an zde di v konaxa han re derbas bne. Hinek di v konax re gelek z derbas bne, hinek t de westyane, hinek t re hd hd derbas bne hinekan j, hna kon xwe di v konax de vegirtine !

“Gava ku mercn subjektf objektf hevd ba nedehfnin, li hevd nebanin ava wana bi heman cihk de neherike, guhertinn mezin drok z bi z pk nayn.”

erefxan Cizir, di hemendem de diyar dike ku er civateke xwediy heq hiqq ye. Ew kesn eran b hiqq dizanin dixwazin nan bidin rexne dike. Hiqqa Eran wusa diyar dike: “ Gava ku qala civata eret t kirin, gelek mirov pirsgirka b qannbn dedixin p. Dibjin ku di cvata er de qann tunebn. Heq hikuk tune bn, dibjin….Ji xwe qannn nivisk di civata eret de tunebn. Ji ber v yek j hem eran mirovan li dij hevd er dikirin, talann hevd dibirin, mrn hevd dikujtin, hw…

“L div mirov rastya drok civat wilqas hsan nebne. Ew titn ku tne gotin yekal ne, tevahya ku heye rastiya civat dernaxne p. …

“Di civata er de kiyeke norman heye ku kirin exlaq mirovan tixb dikin…”

T zann ku li Engilstan j makezagon nivisk nne. Qannn nenivisk pketin toleranseke civat ya fireh zanyariyeke bilind nan dide.

*****

erefxan Cizr, li ser cografyaya era Omeriyan agahdariyn gelek hja di 12 rpelan de pk xewendevanan dike. Diyar dike ku “Omer ereteke yay ne. Herema wana li ser beeke ji iyayn Mrdn dirj dibe heta ku bigihje Newala Bnisra. Gundn ku dikevin Rojava Rojhilat newla Bnisra, ji wana re Bnisr t gotin.”

erefxan Cizr, girngiyeke mezin dide cografyay. Gor w cografya di bna mirov ikilgirtina civat de xwediy rolek mezin e, ku ez j di w nern de me. Ji bona v j li ser nernn Montesquieu radewiste. Montesquieu j di pirtka xwe ya navdeng “Li Ser Qannan” de dibje ku “li ser formatkirina karakter, rhyet cira mirovan gelek teor dikirin, wna qala mercn mad, cografya hewaya welatan dikir tenha wan faktorn han li ser qannan karaktern mirovan awa dibe, wna bi dr drjah qal dikir. Montesqueu teoriya xwe li ser v bingehn mad cografiya ava dikir bi van dtinana dib navdar.”

*****

erefxan Cizr, di ben din n pirtka xwe de j lkolnn gelek hja di derheq Era Omeriyan de tne ser zimn. erefxan Cizr, ji rewenbr siyasetvann kurd re dibje ku div her rewenbrek ji derdora xwe dest bi lkoln bike. Ev lkolnan dema ku gihjtin hevd tabloya Kurdistan derdixin hol. Lewra Kurdistan ji eran ava bye li Kurdistan rxistina xurt ya drok civak dar ya xurt eret in. W dem li Kurdistan d kjan modela rxistin/organzasyon stratej bersva hewcedariya Tevgera Kurdistan d bide ew bi hsan derdikeve hol.

Pirtka w, pirtkeke ilm ye. L xwendina w ne zehmet e. Lewra ew dema ku behsa era Omeriya dike, di hemendem de behsa eretn me j dike. Dema ku ji mirovn era Omeriya behs dike, ew behsa mirovn hewirdora me bavkal dayikn me j dike.

H ik tune ye ku her ereteke li Kurdistan xwediy taybetiyn cda ne. L her ereteke li Kurdistan j ji aliy and, helwest, rhiyet de xwediy taybetiyn hevbe in j.

erefxan Cizir, bi lkolna xwe ya li ser ereta Omeriyan modelek mentaltek pk me dike. Em dikarin ji v model mantaltey stifade bikin.

Ez naxwazim li ser prtk lkolna hja ya erefxan Cizr nivsa xwe drj bikim. Ez derfet didim xwendavanan, ku ew prtk bixwnin ji nve xwe Kurdistan nas bikin. Ew di ev taritiya hey de rast roniyek bn v roniy fireh bikin welt ron bikin.

Amed, 24. 02. 2009